Psychologia to nauka o życiu psychicznym człowieka, z j. greckiego. "psyche"- dusza, "logos"- nauka.

Psychologia zajmuje się wewnętrzną treścią naszego życia, psychiką lub duszą. Tą treścią są różnorodne zjawiska psychiczne. Biblia przedstawia nam człowieka jako istotę, która posiada sferę wewnętrzną i zewnętrzną - 1 Tes 5; 23, Ps. 139; 23,24.

Zjawiska psychiczne występują jako procesy psychiczne i jako psychiczne cechy osobowości (właściwości, widoczne znaki).

Procesy psychiczne, to wrażenia, spostrzeżenia, wyobrażenia, myśli, uczucia, dążenia, postanowienia oraz procesy związane z uwagą i pamięcią, czyli z pracą mózgu. Odzwierciedlają one fakty i zdarzenia otaczającego świata, uczucia.

Psychiczne cechy osobowości różnią jednych ludzi od drugich. Możemy mówić o wrażliwości, spostrzegawczości, inicjatywie i samodzielności osób, o typach pamięci, bujnej lub słabej wyobraźni, o stałości i chwiejności, głębi i powierzchowności uczuć, o wytrwałości w dążeniu do celów.

Istotne właściwości człowieka, to jego zainteresowania, skłonności i zdolności, potrzeby, postawy, temperament i charakter - w nich przejawia się osobowość.

Biblijny obraz człowieka wskazuje nam również na istniejące różnice. Każdy posiada inną osobowość i zdolność przystosowania się do życia - Mt. 25; 5, 2 Tym. 2; 2.

Zjawiska psychiczne są złożone gdyż są związane z człowiekiem, który je doznaje oraz z otaczającym go środowiskiem. Wpływ na nie mają stany organizmu danej jednostki.

Człowiek różni się od zwierzęcia w dziedzinie psychiki tym, że posiada
- zdolność uświadamiania sobie swoich doznań, czyli stanów emocjonalnych
- zdolność kontrolowania tych doznań i stanów
- zdolność panowania nad nimi.
Salomon wskazuje również na tę różnicę - Kaz. Sal. 3; 18-21.

Człowiek zdolny jest do rozumnego działania dzięki precyzyjnej, skomplikowanej budowie ośrodkowego układu nerwowego. Z anatomicznego punktu widzenia, organem psychiki jest kora mózgowa.

Dzięki funkcjonowaniu kory mózgowej w człowieku może odbywać się jego wewnętrzne życie. Wszystkie procesy psychiczne związane są z czynnością mózgu, szczególnie wyższe czynności nerwowe pozwalają na poznawanie praw jakie rządzą tymi procesami i jak one powstają i przebiegają, co w konsekwencji daje możliwość kierowania ich przebiegiem. Prymitywne funkcje psychiczne powstające w ośrodkach podkorowych wywołują raczej odruchy instynktowne, takie jak zaspokojenie prostych potrzeb fizjologicznych, jak np. głód, pragnienie, ochrona przed zimnem.

Wpływ środowiska ma ogromne znaczenie dla rozwoju dziecka już od samego momentu urodzenia.. Człowiek posiada ogromną zdolność reagowania na bodźce dostarczane przez otoczenie, przez co potrafi dobrze się do niego przystosować. Środowisko dostarcza dziecku bodźce pobudzające rozwój, dzięki czemu może opanować określone funkcje:
- motoryczne (rozwój ruchowy),
- manipulacyjne (rozwój sprawności manualnych),
- umysłowe (zrozumienie otaczających zjawisk, używanie mowy),
- uczuciowe (przeżywanie swego stosunku do otoczenia, wyrażanie uczuć)
- wolicjonalne (umiejętność planowania działania, wyznaczanie celów i ich osiąganie)

Człowiek jako istota społeczna nie może żyć i rozwijać się właściwie w izolacji. Dziecko ludzkie staje się i może stać się w pełni człowiekiem tylko w środowisku ludzkim i pod jego opieką.

PROCESY PSYCHICZNE

Poznawanie zmysłowe dokonuje się przy pomocy analizatorów (zmysłów), które wysyłają sygnały do kory mózgowej. Świat poznawany dzieje się w naszym mózgu.

Procesy psychiczne dzielimy na:
1. poznawcze,
2. uczuciowe i
3. wolicjonalne (wola)

1. Procesy poznawcze to:

wrażenia, spostrzeżenia, wyobrażenia, myślenie i mowa, uwaga, pamięć

Zjawiska psychiczne jakie powstają i przebiegają w korze mózgowej, jak wrażenia i spostrzeżenia mają zdolność do odnawiania się w postaci wyobrażeń.

Wrażenie jest najprostszym, mimowolnym procesem psychicznym, polegającym na odzwierciedleniu poszczególnych cech przedmiotów zmysłowych i zjawisk, które działają na nasze narządy zmysłów. Występuje pięć grup wrażeń odbieranych narządami zmysłów: oka, ucha, nosa, języka i skóry.

Dla wywołania wrażenie konieczne jest osiągnięcie jakiegoś progu, który jest inny dla każdej jednostki lub w różnych sytuacjach.

Spostrzeżenie jest ukierunkowanym zmysłowym odzwierciedleniem przedmiotu lub zjawiska obiektywnej rzeczywistości, która działa na nasze narządy zmysłów. Aktywną formą spostrzeżenia jest obserwacja polegająca na nadawaniu odpowiedniego kierunku procesom spostrzegania. Ta forma zamierzonego poznawania wymaga określenia przedmiotu, celu i metody obserwacji. Ważne jest dobre przygotowanie dziecka do poznawania przedmiotu lub zjawiska, tak aby poznało jego właściwą treść. Im więcej zmysłów bierze udział w procesie poznawania, tym trwalsze jest przyswojenie treści nauczania. Pomoce w nauczaniu odgrywają swoją rolę wówczas, gdy pomagają w sposób żywy, aktywny, z uwagą i zainteresowaniem aby świadomie przyswoić materiał nauczania. (Dobre pomoce - demonstracje, doświadczenia, wycieczki, obrazy, tablice, filmy, makiety)

Wyobrażenie jest to obraz przedmiotu odtworzony na podstawie minionego doświadczenia, bez obecności tego przedmiotu. Są to ślady powstałe w korze mózgowej, mające zdolność odnawiania się w postaci wyobrażeń. Umożliwiają one człowiekowi sięganie w przeszłość i przyszłość. Rozróżniamy wyobrażenia odtwórcze, czyli takie, które powstają jako rekonstrukcja całości odtworzona z pamięci bez żadnych zmian. Drugim typem są wyobrażenia wytwórcze, jeśli tworzymy nową całość w oparciu jedynie o pewne elementy dawnych spostrzeżeń. Podstawą jest analityczna uwaga zwracana na interesujące nas elementy. Ma tutaj swój udział wyobraźnia i fantazja, które zależą w dużej mierze od cech indywidualnych ucznia oraz od pracy nauczyciela.

1. Myślenie - to proces uogólnionego i pośredniego poznawania rzeczywistości. Jest to forma poznawania szersza i głębsza niż spostrzeganie przy pomocy zmysłów. Za pomocą myślenia, rzeczy i zjawiska poznajemy bezpośrednio i pośrednio poprzez wykrywanie głębszych związków i stosunków pomiędzy zjawiskami. Rozróżniamy dwa stopnie i dwie podstawy myślenia.

Myślenie konkretne, obrazowo-ruchowe, praktyczne, sytuacyjne. Tworzy je pierwszy układ sygnałowy, odbicie w mózgu konkretnych, materialnych przedmiotów i zjawisk. Daje ono orientację w rzeczywistości
Myślenie abstrakcyjne, to myślenie językowe, którego proces dokonuje się za pomocą języka. Jego podstawę stanowi drugi układ sygnałowy, odbicie słów w mózgu. Słowa są wtórnymi sygnałami rzeczywistości. Dzieci, wraz z rozwojem mowy, zaczynają myśleć abstrakcyjnie, a nie jedynie w sposób obrazowo-ruchowy, konkretny.

Rozwój myślenia odbywa się w kontakcie z przedmiotem i całym otoczeniem.

Najważniejsze procesy myślowe to
- porównywanie (zestawianie rzeczy, zjawisk i ich własności przez analizę podobieństw)
- analiza i synteza (są to dwie strony jednego procesu; analiza to proces myślowy rozczłonkowania przedmiotu lub zjawiska na elementy składowe i ustalenie stosunków między nimi, synteza to proces myślowego odtworzenia złożonego przedmiotu lub zjawiska z elementów poznanych w analizie)
- abstrakcja (to wyróżnienie i wydobycie jednej własności, strony lub momentu zjawiska albo przedmiotu i oderwanie jej od pozostałych)
- uogólnienie (to wykrywanie istotnych, wspólnych dla całego szeregu przedmiotów jednostkowych cech; dochodzimy do tego przez porównanie lub abstrakcję)

Uwaga jest skierowaniem świadomości na określony przedmiot. Jest to aktywne ustosunkowanie się do otoczenia; człowiek nie tylko słyszy, ale i słucha, nie tylko widzi, ale i przygląda się.

Rozróżniamy uwagę mimowolną, taką gdy przedmiot sam zwraca na siebie uwagę człowieka oraz uwagę dowolną, gdy człowiek sam kieruje swoją uwagę na jakiś przedmiot; tej uwadze towarzyszy myślenie.

Uwagę można koncentrować lub rozpraszać, przez co rozumiemy intensywność związku człowieka z przedmiotem jego uwagi.

Zadaniem nauczyciela jest wychowanie w uczniach trwałego pozytywnego stosunku do nauki przez skupienie ich uwagi na poznawanym przedmiocie.

Pamięć jest pozostawaniem śladów w korze mózgowej, dzięki którym poznana przez człowieka rzeczywistość poprzez spostrzeżenia, wyobrażenia i myślenie, nie znika. Zostaje utrwalona po to, aby we właściwym momencie mogła być odtworzona wówczas, gdy nie działają już bodźce, które tą pamięć wywołały.

Człowiek pamięta dzięki śladom pamięciowym, które są zmianami w komórkach nerwowych, trwające przez krótszy lub dłuższy czas.

Mimowolnie utrwalają się w pamięci te doświadczenia, które człowiek przeżywa wielokrotnie, a szczególnie, jeśli był w nie zaangażowany osobiście. Oprócz tego, konieczne jest świadome, zamierzone zapamiętywanie. Pamięć rozwija się, może być ćwiczona i kształcona, a u niektórych osób ma swoje indywidualne własności np. długotrwałe zapamiętywanie. Należy również zdać sprawę z tego, że proces zapamiętywania, to powstawanie związków czasowych i skojarzeń, co możliwe jest przy dostatecznie aktywnym stanie kory mózgowej, dzięki istnieniu ognisk pobudzenia. Zapamiętywanie przebiega najłatwiej, jeśli wywoła się u dziecka zainteresowanie. Natomiast trwałe zapamiętanie uzyskuje się przez dobrze zorganizowane powtarzanie.

2. Uczucie człowieka, to jego stosunek do świata, do tego czego doświadcza, co robi, w postaci bezpośredniego przeżycia. Jest to stan świadomości człowieka, który przeżywa przychylność lub nieprzychylność, przyjemność lub przykrość, sympatię lub odrazę w stosunku do kogoś lub czegoś.

Uczucie może, ale nie musi być subiektywnym przeżyciem, ponieważ jeśli istnieje odniesienie tego przeżycia do wiedzy, do czego się ono odnosi, może ono mieć bardziej charakter obiektywny.

Właściwy rozwój uczucia do Jezusa Chrystusa przebiega od subiektywnego zauroczenia Jego osobą i czynami do obiektywnej miłości do Niego bez względu na nasze chwilowe odczucia.

Rozróżniamy trzy podstawowe poziomy rozwoju sfery uczuciowej:
1. Uczucia proste, czyli emocjonalne zabarwienie stanów i funkcji organizmu, przy których nie zawsze występuje uświadomienie do czego się one odnoszą.
2. Uczucia wyższe. Uczucia intelektualne, moralne i estetyczne, to takie, którym towarzyszy uświadomienie przyczyny, która je wywołuje.

3. Uczucia uogólnione. Jest to trwały uczuciowy stosunek człowieka do świata i wpływa on na charakterystykę osobowości danego człowieka.

Istnieje niebezpieczeństwo "grania na uczuciach" drugiego człowieka. Są to łatwe do osiągnięcia efekty lecz nietrwałe. Przy zwiastowaniu Słowa Bożego należy dążyć do utrwalania uczuć wyższych.

3. Wola to świadome, celowe działanie i kierowanie własnym zachowaniem się. Jest ona związana z procesami umysłowymi i uczuciami. Rozwinięta wola pomaga człowiekowi w regulowaniu swoimi uczuciami. Wola człowieka wyraża się nie tylko w działaniu, lecz także w powstrzymywaniu się od działania. Całkowite opanowanie ma miejsce wówczas, gdy dla osiągnięcia postawionego przed sobą celu, człowiek gotowy jest do wyrzeczenia się zaspokojenia powstających pragnień i do pokonania napotykanych trudności.

W kształceniu woli dużą rolę odgrywa moralne wychowanie dziecka, rozwijanie w nim słusznych motywów postępowania, poczucia obowiązku, samodzielności i inicjatywy. Małe dzieci łatwo ulegają cudzej woli, są sugestywne. Nauczyciel kształtujący wolę u dziecka powinien pamiętać o stawianiu wymagań na jego poziomie. Zbyt wygórowane wymagania może wykształtować u dziecka postawę uporu. Przejawy i cechy woli stanowią ważną cechę osobowości człowieka, lecz nie należy mylić silnej woli z silnym charakterem.

W procesie rozwoju woli dziecka niektóre cechy woli przemijają. Stałe cechy charakteryzujące osobowość człowieka to takie właściwości, jak wytrwałość, stanowczość, zdolność do dużych wysiłków

Dzieci można łatwo nakłonić do zrobienia tego, czego same nie rozumieją, ponieważ występują u nich działania mimowolne, wynikające z chęci naśladowania dorosłych. Należy dążyć do kształtowania u dzieci woli aktywnej.

OSOBOWOŚĆ I JEJ WŁAŚCIWOŚCI

Osobowość jest bardzo skomplikowanym wymiarem psychologicznym człowieka i niełatwo jest określić jak ona rozwija się w czasie.

Zachodzące procesy psychiczne wnoszą wkład w życie wewnętrzne człowieka i przyczyniają się do kształtowania jego cech osobowościowych.

Proces ten trwa przez całe życie człowieka jednakże w okresie dorosłości można powiedzieć o stałości osobowości.

Psychiczne właściwości osobowości to:
- wrażliwość zmysłowa,
- spostrzegawczość i skłonność do obserwacji,
- właściwości pamięci i uczenia się,
- chwiejność lub stałość uczuć,
- rodzaj temperamentu,
- wytrwałość w dążeniu do celu

Te cechy osobowości kształtują się w ciągu życia człowieka, który nie rodzi się z góry określoną osobowością, lecz staje się takim, a nie innym.

Osobowość to całość wewnętrznego życia człowieka, specyficzna jakość jego zachowania się, przejawiająca się w nawykach myślenia, w aktywności, postawach i zainteresowaniach, w sposobach działania, w poglądzie na życie.

Rozwój cech osobowości zależy w znacznym stopniu od wrodzonych anatomiczno - fizjologicznych cech organizmu człowieka.

Aby poznać osobowość człowieka, musimy odpowiedzieć na trzy pytania:
1. Czego ten człowiek chce? (co lubi, jakie ma zainteresowania)
2. Co on potrafi? (jakie ma talenty)
3. Jakie są motywy jego działania? (jaki on jest, jak osiąga cel)

Podstawowe właściwości osobowości to:

1. Potrzeby.

Potrzeba posiada zawsze swój przedmiot.

Zaspokajanie potrzeb daje człowiekowi satysfakcję, która staje się siłą napędową do dalszego osiągania celów.

2. Motywy działania

Motywem działania jest to, co pobudza człowieka do działania w kierunku zaspokojenia określonej potrzeby.
Rozróżniamy motywy naturalne i wyższe.

3. Zdolności i talenty.

Zdolnością jest przydatność człowieka do określonego działania, natomiast talentem jest zdolność specjalna, która nasila się w miarę realizacji.
Inteligencja - to zdolność do uczenia się i pracy.

4. Charakter.

Charakter to swoisty, indywidualny splot istotnych cech osobowości, w których wyraża się stosunek człowieka do rzeczywistości i samego siebie, i który przejawia się w jego zachowaniu, postępowaniu i czynach.

PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA

Główne zagadnienia metodologiczne:

Psychika człowieka znajduje wyraz w jego działaniu. Aby poznać dziecko, należy obserwować i badać różne formy jego działania we wszystkich dziedzinach jego życia. Dzięki temu możemy sporządzić charakterystykę dziecka. Obserwujemy więc wzrost różnego rodzaju umiejętności, świadomości i sposobów reagowania na otaczającą rzeczywistość a także na nowe formy wyrażania myśli i uczuć.

Zachodzące zmiany cechuje progresywność i określony porządek.

Rozwój progresywny oznacza to, że wszelkie zmiany zachodzące w organizmie prowadzą do osiągnięcia optymalnej wydolności twórczej i zdolności przystosowania się do warunków istniejących w danym otoczeniu.

Określony porządek rozwoju oznacza, że fazy rozwoju następują po sobie w pewnej kolejności. Dziecko najpierw uczy się chwytać, potem siadać, a jeszcze później chodzić i t p.

Społeczne uwarunkowania są istotnym czynnikiem określającym stosunek człowieka do przedmiotu działania, do innego człowieka i całego społeczeństwa.

Konieczne jest badanie dziecka w różnych grupach w jakich występuje jak, rodzina, szkoła, kościół, rówieśnicy. Poznanie kierunku rozwoju dziecka jest tak samo ważne jak poznanie samego dziecka

Pedagogika zajmuje się procesem wychowania i wspierania rozwoju dziecka w określonym kierunku. ( Przyp. Sal. 22; 6)

Czynniki wpływające na rozwój dziecka:
- biologiczne wyposażenie i warunki, dziedzictwo genetyczne
- szeroko pojęta zdolność uczenia się
- wpływ środowiska rodzinnego i kultury
- własna aktywność

Obserwacja dziecka polega na określeniu:
- przedmiotu (na jakim etapie rozwoju, jaką osobowość posiada dziecko)
- celu (sporządzenie charakterystyki i opracowanie wskazań wychowawczych)
- metody (sposób osiągnięcia celu - eksperyment, badania testowe)

Podział na okresy rozwojowe oparty na różnych kryteriach.

I. Kryteria biologiczne. (wg. E.B.Hurlock'a)

1. Okres płodowy.
- intensywny wzrost wagi, długości ciała
- specjalizacja rozwojowa tkanek

2. Okres noworodkowy - 14 dni życia.
- "okres zastoju rozwojowego"
- przystosowanie się organizmu do samodzielnego życia
- pierwsze objawy witalności dziecka
- możliwość ogólnej oceny zdolności przystosowania się i dynamiki rozwojowej.

3. Okres niemowlęcy - do drugiego roku życia.
- "okres bezradności" , całkowitej zależności od rodziców
- rozwój biopsychicznej więzi z matką mający wpływ na rozwój uczuciowy dziecka

4. Okres dziecięctwa - do pierwszych objawów dojrzewania płciowego.
- żywe zainteresowanie otaczającym światem
- nauka wypowiadania się w mowie, piśmie i innej formie plastycznej
- podejmowanie różnych ról społecznych

5. Okres dojrzewania - do zakończenie procesu dojrzewania
- intensywne zmiany fizyczne
- duża skala napięć psychicznych - skłonność do marzycielstwa
- zainteresowanie osobami płci przeciwnej

Szczególna potrzeba serdecznej atmosfery rodziny, życzliwości i zrozumienia.

II. Kryteria psychofizyczne (wg. J. Piageta)

J. Piaget uważa, że przystosowanie się dziecka do materialnego i społecznego otoczenia następuje na drodze złożonych procesów asymilacji i organizacji doświadczeń zdobytych przez dziecko w kontakcie ze światem zewnętrznym. Rozwój polega na tym, że dziecko zaczyna wśród bezładnych i spontanicznych ruchów wyróżniać te, które przynoszą mu określone korzyści i które po powtórzeniu, pozwolą osiągnąć określony efekt. Dziecko zaczyna działać w sposób zamierzony i skuteczny.

3. Podstawowe dziedziny rozwoju psychofizycznego człowieka

1. Rozwój fizyczny.
- wzrost
- rozwój ruchowym.
- duża motoryka
- rozwój sprawności ręki (pisanie, wykonywanie czynności mechanicznych)
- koordynacja wzrokowo - ruchowa, dokładna powtarzalność ruchów.

2. Rozwój umysłowy.
- rozwój mowy, umiejętność stosowania słów i zasad gramatycznych
- dostrzeganie różnic i podobieństw
- tworzenie prawidłowych definicji i klasyfikowanie pojęć
- określanie wielkości i stosunków pomiędzy wielkościami
- umiejętność operowania pojęciami liczbowymi

3. Rozwój emocjonalno - moralny
- rozwój uczuć i postaw społecznych
- rozwój świadomości moralnej
- zdolność dokonania właściwego wyboru wartości
- umiejętność współżycia w grupie społecznej
- zdolność do panowania nad sobą
- wytrwałość w dążeniu do celu.

CHARAKTERYSTYKA OKRESÓW ROZWOJOWYCH DZIECKA

Pracując z dziećmi musimy zdać sprawę z tego, że do dziecka nie można podchodzić tak, jak do osoby dorosłej (1 Kor. 13; 11).

Musimy wpierw zdefiniować kim jest dziecko.

Dziecko, to człowiek nie gotowy, lecz będący jeszcze w rozwoju.

Przez słowo "rozwój" rozumiemy zmiany, jakie zachodzą w dziecku, w jego całej strukturze fizycznej i duchowej. Dlatego nie możemy patrzeć na dziecko jak na miniaturkę człowieka dorosłego, lecz należy patrzeć jak na kogoś, kto się ustawicznie zmienia, kto nie jest jeszcze gotowym człowiekiem. Nie można przypisać dziecku motywów osoby dorosłej, posądzając np. o "złe serce", ponieważ dziecko jeszcze nie obmyśla swego zachowania ani nie przewiduje konsekwencji danego postępku. Ono reaguje najczęściej w sposób bezmyślny.

Ten rozwój dziecka nie przebiega równomiernie, lecz ma charakter skokowy. W pewnych okresach przebiega on w tempie przyśpieszonym, w innych jest zwolnione.

Niżej zamieszczona tabelka ukazuje w sposób umowny ten przebieg w poszczególnych latach życia dziecka.

Okresy rozwojowe dziecka są ustalone według różnych wariantów. Prezentowany tutaj podział został dokonany przez prof. Kreutz'a w oparciu na okresach intensywnego i zwolnionego tempa rozwoju fizycznego. Rozwój psychiczny został podzielony na sześć etapów:

1. 0 - 5 lat - wczesne dzieciństwo, intensywny rozwój
2. 5 - 7 lat - pierwszy zastój, zwolnione tempo rozwoju
3. 7 - 11 lat - późniejsze dzieciństwo, intensywny rozwój psychiczny
4. 11 - 14 lat - okres przedpubertalny, czyli przekory, drugi zastój, okres przejściowy
5. 14 - 17 lat - okres pubertalny, intensywny rozwój
6. 17 - 21 lat - okres harmonizacji, zwolnione tempo rozwoju

Patrząc na ogólne cechy rozwoju psychicznego dokonujemy podziału na okres do 11 roku życia, w którym dokonuje się wykształcenie prymitywnych funkcji psychicznych. Oraz na drugi okres, który przebiega pod wpływem budzącego się i rozwijającego popędu płciowego. W tym okresie ma miejsce również wykształcenie bogatego życia uczuciowego i związanych z nim funkcji intelektualnych.

Przy omawianiu poszczególnych okresów rozwojowych należy pamiętać o wielu zasadniczych różnicach występujących pomiędzy chłopcami i dziewczynami

Wczesne dzieciństwo ( 0 - 5 lat).

W pracy katechetycznej spotykamy się z dziećmi najwcześniej od 4 roku życia. Dzieci są jeszcze mało samodzielne i wymagają częstej pomocy ze strony osób starszych przy prostych czynnościach jak np. ubieranie się, mycie. Dziecko może znać już około 1000 słów, chociaż nie potrafi nimi się posługiwać. Takie dziecko posiada bardzo krótkotrwałą koncentrację o czym należy pamiętać podczas organizowania dla niego zajęć w postaci gier i zabaw. Jest chwiejne uczuciowo i wrażliwe na zmiany w otoczeniu. W wieku około pięciu lat wchodzi w "wiek pytań".

Pierwszy zastój ( 5 - 7 lat).

Okres ten jest nazywany inaczej wiekiem przedszkolnym.

Najważniejsze cechy to:
- egocentryzm; dziecko widzi siebie w centrum świata i interesuje się sobą
- animizm; ożywianie przedmiotów martwych, które czują, mówią, myślą
- świat realny i zmyślony jest bez rozgraniczenia; zmieszanie tego co naturalne z cudownym, rozbudzona fantazja, dziecko zmyśla (bujna fantazja) a nie kłamie.
- stawianie pytań; ciekawość świata i zjawisk
- uznawanie autorytetu; każdy dorosły jest wzorem do naśladowania, słowa, gesty
- uczuciowość; jeszcze uboga, brak uczuć wyższych, trwałych, łatwowierne, lubi akcje, nie znosi refleksji, należy ciągle utrzymywać jego uwagę.

Należy przemawiać do oczu dzieci a nie do ich uczuć. Pod koniec tego okresu dzieci są kapryśne i uciążliwe dla otoczenia.

Późniejsze dzieciństwo ( 7 - 11 lat ).

Jest to młodszy wiek szkolny.

Główną cechą tego okresu jest:
- zwrot dziecka od egocentryzmu w kierunku świata, który je otacza.
- zainteresowanie światem, dziecko pragnie go poznawać.
- rozgraniczenie świat realnego i zmyślonego, zanika animizm.
- duże zainteresowanie przygodami, szczególnie u chłopców, którym imponuje silny bohater, rycerz (zainteresowanie historiami biblijnymi takich bohaterów jak, Józef, Mojżesz, Gedeon, Samson, Goliat).
- zainteresowanie rzeczami konkretnymi (fakty) i praktycznymi, lubi majsterkować, rozkręcać i hodować, chce wszystkiego doświadczyć (okres realiów)

Myślenie dziecka w tym okresie cechuje artyficjalizm i finalizm, tzn. że to co nas otacza jest czyimś dziełem, nie powstało przypadkowo i istnieje dla określonego celu. Lecz dziecko jeszcze nie filozofuje, interesuje się jedynie budową świata. Dziecko ma ogólnie dobre samopoczucie i równowagę ducha. Chętnie słucha poleceń, lubi przymilać się.

Okres ten jest również nazwany "złotym okresem pamięci"

Okres przedpubertalny, drugi zastój ( 11 - 14 lat ).

Nazywany również okresem przekory. Dlatego też dziecko w tym okresie jest trudne dla otoczenia. Zachodzą w nim duże przemiany.

- Na pierwszym miejscu zachodzą gruntowne zmiany fizjologiczne w organizmie dziecka a na czoło wysuwa się dojrzewanie płciowe wywołane budzeniem się pewnych gruczołów, dotąd zahamowanych. Gruczoły dokrewne wydzielają hormony, które przedostają się do organizmu za pośrednictwem krwiobiegu. Możemy zaobserwować wzmożoną działalność gruczołów płciowych i gruczołu tarczycy. Budzi się instynkt seksualny dziecka, który wywiera ogromny wpływ na jego system nerwowy.

- Dokonuje się gruntowna przebudowa psychiki dziecka, następuje zwrot od obiektywizmu do subiektywizmu. Dziecka interesuje się głównie własnym wnętrzem, samym sobą (odkrycie jaźni). Jest to czas samotności, refleksji i pisania pamiętników. - Na skutek zachodzących przemian w sferze uczuciowej i intelektualnej, dziecko przeżywa stany przykre dla siebie, ma złe samopoczucie, rozdrażnienie, niepokój, zmienność nastrojów, osłabienie zdolności do wysiłku. Nie czuje się sobą, ponieważ nie jest już dzieckiem i nie jest jeszcze człowiekiem dorosłym. Ten stan prowadzi do częstych konfliktów z otoczeniem. Często próbują stany uczuciowe maskować pozerstwem i arogancją. Można zauważyć dużą niechęć do osób starszych, szczególnie do rodziców. Są szybkie do awantur, zuchwalstwa i dzikości.

Inną cechą charakterystyczną dla tego okresu jest osłabienie zdolności intelektualnych, co przejawia się brakiem szerszego zainteresowania, obojętnością i nudą. Występuje też bardzo wyraźnie negatywny stosunek do młodszych dzieci, na które patrzą z góry.

Charakterystyczny jest też stosunek do osób przeciwnej płci. Chłopcy i dziewczęta unikają siebie nawzajem, nawet ignoruję siebie otwarcie. Jest to szczególnego rodzaju zainteresowanie płcią przeciwną w tym wieku.

Okres pubertalny ( 14 - 17 lat ).

Jest to koniec okresu przekory. Główną cechą tego etapu rozwoju jest rozpoczęcie właściwego funkcjonowania gruczołów płciowych, u dziewcząt jest to pierwsza menstruacja, a u chłopców, pierwszy nocny wytrysk nasienia (polucja). Jest to początek nowego okresu tzw. okresu dojrzewania, pokwitania lub dorastania.

Najbardziej widoczną cechą w tym okresie jest hegemonia życia uczuciowego. Dziecko staje się nerwowe, łatwo się męczy i jest pobudliwe pod wpływem zmian zachodzących w organizmie. Chciałoby ono uczynić coś dla szczęścia własnego i innych, szuka nowych przyjaźni, zwierza się ze swoich myśli i uczuć. Jest zdolne do poświęceń, jest solidarne. Rozwijają się w tym czasie uczucia etyczne i estetyczne, budzi się uczucie miłości do ojczyzny, przyrody, świata zwierzęcego (ekologia). Obdarza dużą dozą uczucia swoje ideały, są to często nieosiągalni bohaterowie, gwiazdy filmu i estrady.

W sferze uczuciowej pojawiają się stany skrajne, łatwo przechodzi od miłości do nienawiści, od uwielbienia do pogardy. Rozbudzone życie uczuciowe sprawia, że dziecko interesuje się same sobą, jest to znów okres egocentryzmu. Chce samo kierować swoim życiem, dąży do samodzielności i niezależności, odrzuca dotychczas uznawane autorytety. Chce postępować według własnych myśli i planów, co prowadzi do postawy napuszoności i zarozumiałości. Jest bardzo krytyczne w stosunku do otoczenia i istniejącego porządku.

Zaczyna kształtować się światopogląd, zainteresowanie problemem początku świata, istnienia Boga, sensu życia i normami etycznymi.

Zauważamy poważne zmiany w rozwoju intelektualnym. Pojawia się zainteresowanie takimi zagadnieniami jak, ojczyzna, sprawiedliwość, dobro, piękno, prawda. Dzieci zaczynają miewać reformatorskie pomysły, chciałyby pozmieniać wszystko w tym świecie, aby powstał lepszy świat.

W sferze fizycznej następuje rozbudzenie erotyzmu, oraz wzajemne ustosunkowanie się do osób przeciwnej płci. W przeciwieństwie do poprzedniego okresu, teraz występuje wzajemne przyciąganie jest to czas westchnień i pierwszej miłości. Problemem tego okresu jest szukanie ujścia dla rozbudzonego instynktu płciowego w samogwałcie, co może doprowadzić do wytworzenia złych nawyków.

Czynnik sprzyjający wychowaniu, to skłonność do samo wychowania. Występuje duże zainteresowanie zagadnieniami kształcenia charakteru i woli.

Dziecko zaczyna poważnie myśleć o swojej przyszłości, układa plany i marzy.

Okres harmonizacji ( 17 - 21 lat ) .

Jest to piękny czas, kiedy młody człowiek czuje w sobie falę energii, zapału, entuzjazmu i odwagi. Spogląda trzeźwo na świat i swoją przyszłość. Tempo rozwoju fizycznego zaczyna słabnąć, pod względem płciowym jest już dojrzały. Na czoło wysuwa się życie intelektualne, dominuje rozsądek i rozum. Pojawia się tendencja do harmonizacji, czyli równowagi.

Henryk Hukisz